Không ít chị em đi siêu âm vùng chậu xong bỗng nghe bác sĩ nhắc đến “có nang” trên buồng trứng, rồi cầm tờ kết quả mà lo lắng cả tuần. Chúng tôi hiểu cảm giác ấy. Vậy u nang buồng trứng là bệnh gì? Nói ngắn gọn, đây là một túi chứa dịch hoặc chất lỏng hình thành trên hoặc bên trong buồng trứng. Phần lớn trường hợp lành tính, và nhiều nang tự biến mất sau vài chu kỳ kinh.
U nang buồng trứng là bệnh gì? Trả lời nhanh
Buồng trứng nằm hai bên tử cung, đảm nhiệm hai vai trò chính: sản sinh trứng và tiết nội tiết tố nữ. Khi nói “u nang”, người ta muốn chỉ một khối có vỏ bao, bên trong chứa dịch hoặc vật chất khác. Kích thước có thể chỉ vài milimét, cũng có thể lên tới vài centimét.
Bạn cần nhớ: có nang không đồng nghĩa với ung thư. Việc phát hiện nang chỉ cho biết cần theo dõi. Mức độ nguy hiểm phải do bác sĩ đánh giá qua hình ảnh và triệu chứng cụ thể.
Buồng trứng hoạt động thế nào và nang hình thành ra sao?
Mỗi tháng, một nang noãn trong buồng trứng lớn dần để đưa trứng ra ngoài. Sau khi trứng rụng, nang noãn cũ chuyển thành thể vàng và tiết hormone chuẩn bị cho thai kỳ có thể xảy ra. Nếu nang noãn không vỡ đúng lúc, hoặc thể vàng không tiêu đi mà vẫn đọng dịch, cấu trúc này có thể phình to thành u nang.
Hiểu cơ chế này giúp bạn bớt hoang mang khi nghe tên bệnh. Nang chức năng là một phần của chu kỳ bình thường, chỉ khác ở chỗ nó không tiêu đi đúng thời gian.
Các loại u nang buồng trứng thường gặp
Không phải nang nào cũng giống nhau. Nang chức năng là loại hay gặp nhất, liên quan trực tiếp đến quá trình rụng trứng. Loại này thường nhỏ và hay tự mất sau một đến ba chu kỳ.
Ngoài ra còn có nang bì, nang tuyến nhầy và nang lạc nội mạc tử cung. Nang bì đôi khi chứa mô như tóc hoặc mỡ. Nang lạc nội mạc thường gắn với tình trạng lạc nội mạc tử cung và hay gây đau khi hành kinh. Việc phân biệt các loại này cần siêu âm, đôi khi cần thêm xét nghiệm, nên bạn không nên tự đoán tại nhà.
Cùng gọi là “nang”, nhưng một nang lành tính và một nang cần theo dõi sát lại khác nhau khá xa. Bác sĩ sẽ xem hình dạng, độ dày vách và bên trong có nhú hay không, rồi mới đưa ra hướng xử trí.
Nguyên nhân và những ai dễ gặp hơn
Nguyên nhân thường liên quan đến rối loạn rụng trứng và thay đổi nội tiết tố. Khi nội tiết mất cân bằng, nang noãn có thể không vỡ đúng thời điểm và tiếp tục phát triển. Lạc nội mạc tử cung là một nguyên nhân khác, khi mô niêm mạc tử cung bám ra ngoài và tạo nang trên buồng trứng.
Một số yếu tố làm tăng nguy cơ gồm tiền sử gia đình có người mắc bệnh buồng trứng, thừa cân béo phì, tuổi tác tăng dần và chưa từng mang thai. Yếu tố nguy cơ chỉ cho thấy nên khám định kỳ đều hơn, không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.
Dấu hiệu nhận biết
Nhiều nang nhỏ không gây triệu chứng gì. Nhiều chị em chỉ phát hiện tình cờ khi khám phụ khoa định kỳ. Khi nang lớn dần, bạn có thể thấy đau tức hoặc căng nhẹ vùng bụng dưới, đôi khi cơn đau lan xuống hông. Cảm giác này thường rõ hơn khi vận động mạnh hoặc sau quan hệ.
Một số biểu hiện khác có thể gặp:
- Đầy bụng, khó tiêu, ăn chưa nhiều đã thấy no.
- Tiểu nhiều hoặc tiểu gấp, do nang chèn lên bàng quang.
- Kinh nguyệt thay đổi, chu kỳ không đều hoặc hành kinh đau hơn trước.
Nếu đau dữ dội đột ngột kèm sốt, nôn ói, chóng mặt hoặc ngất, hãy đến cơ sở y tế ngay. Đó có thể là dấu hiệu xoắn hoặc vỡ nang, cần xử trí cấp cứu kịp thời để bảo tồn buồng trứng.
Chẩn đoán bằng những xét nghiệm nào?
Siêu âm vùng chậu là phương pháp đầu tay. Qua siêu âm, bác sĩ đo kích thước nang, xem nang chứa dịch hay có thành phần đặc, có vách hay nhú không. Thông tin này quyết định bước tiếp theo.
Khi cần đánh giá thêm, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm dấu ấn ung thư buồng trứng như CA-125 — một chất có thể tăng trong máu khi có vấn đề ở buồng trứng. Đây không phải xét nghiệm chẩn đoán chắc chắn. Nồng độ CA-125 có thể tăng vì nhiều lý do khác, nên kết quả luôn được đọc cùng hình ảnh siêu âm và triệu chứng lâm sàng.
Thời điểm nên khám là khi bạn có triệu chứng, hoặc khi siêu âm trước đó đã phát hiện nang và cần theo dõi lại. Không nên bỏ lịch tái khám chỉ vì cảm thấy khỏe hơn.
Một trường hợp theo dõi thực tế
Một độc giả 32 tuổi phát hiện nang noãn khoảng 3 cm khi đi khám vì đầy bụng kéo dài. Bác sĩ không kê thuốc ngay mà hẹn siêu âm lại sau hai chu kỳ. Ở lần tái khám, nang đã nhỏ đi rõ rệt. Đây là kịch bản khá phổ biến với nang chức năng nhỏ dưới 5 cm.
Ngược lại, nang lớn trên 5 đến 7 cm, hoặc có vách dày, nhú bên trong, cần được đánh giá kỹ hơn. Lộ trình thường gồm siêu âm lặp lại theo khoảng thời gian bác sĩ dặn, có thể kèm xét nghiệm bổ sung. Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc phẫu thuật để lấy mẫu giải phẫu bệnh.
Các hướng xử trí và điểm cần cân nhắc
Theo dõi không can thiệp là lựa chọn ít xâm lấn nhất, phù hợp với nang nhỏ và lành tính. Ưu điểm là không đau và ít tốn kém. Nhược điểm là bạn phải tái khám đều đặn, vì nếu bỏ lịch hẹn, nang có thể lớn lên mà không ai hay biết.
Thuốc nội tiết có thể giúp điều hòa chu kỳ và làm nang thoái triển ở một số trường hợp. Tuy nhiên, thuốc không phù hợp với mọi người, đặc biệt khi nang có đặc điểm đáng nghi. Việc dùng thuốc nội tiết cần do bác sĩ chỉ định, vì tự dùng có thể che lấp triệu chứng và làm trì hoãn chẩn đoán.
Phẫu thuật cho phép xử trí triệt để và lấy mẫu sinh thiết chính xác nhất. Nhưng mọi phẫu thuật đều có nguy cơ và thời gian hồi phục riêng. Quyết định này cần được cân nhắc cùng bác sĩ dựa trên kích thước nang, độ tuổi và mong muốn sinh con của bạn.
Biến chứng cần lưu ý
Xoắn nang buồng trứng là biến chứng gây đau cấp tính. Khi cuống nang bị xoắn, nguồn máu nuôi nang bị cắt đứt, cơn đau thường dữ dội và xuất hiện đột ngột. Đây là tình huống cần can thiệp nhanh.
Vỡ nang hoặc chảy máu trong nang cũng có thể xảy ra, thường gây đau nhói và choáng nếu chảy nhiều. Nang lớn còn có thể chèn ép bàng quang và trực tràng, gây khó chịu kéo dài, táo bón hoặc tiểu khó. Nếu những triệu chứng này tăng dần theo thời gian, không nên chờ thêm.
Chăm sóc sinh hoạt khi đang theo dõi nang
Bạn không cần kiêng khem quá mức. Hãy giữ cân nặng hợp lý, ăn uống cân đối với nhiều rau xanh và chất xơ, và vận động đều đặn. Những thay đổi này không chữa khỏi nang, nhưng giúp cơ thể cân bằng nội tiết tốt hơn.
Hãy ghi lại nhật ký chu kỳ kinh và các triệu chứng: đau ở đâu, đau vào lúc nào, mức độ ra sao. Cuốn sổ nhỏ này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn nhiều so với việc bạn cố nhớ lại trong vài phút khám. Tái khám đúng hẹn theo chỉ định, và nên hỏi ý kiến thầy thuốc trước khi dùng thuốc giảm đau kéo dài. Nếu bạn quan tâm đến việc chủ động theo dõi sức khỏe tổng thể, có thể tham khảo kiểm tra sức khỏe sinh sản gồm những xét nghiệm nào và ai nên làm.
Câu hỏi thường gặp về u nang buồng trứng
U nang buồng trứng có nguy hiểm không?
Phần lớn nang buồng trứng là lành tính và không nguy hiểm. Tuy vậy, một số nang có đặc điểm bất thường có thể cần theo dõi sát hoặc phẫu thuật. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được mức độ của nang bạn đang có.
U nang buồng trứng có tự khỏi không?
Nang chức năng nhỏ thường tự biến mất sau vài chu kỳ kinh mà không cần điều trị. Nang lớn hoặc có đặc điểm khác thì thường không tự khỏi và cần theo dõi hoặc xử trí thêm.
Bị u nang buồng trứng có ảnh hưởng đến việc mang thai không?
Đa số chị em có nang buồng trứng vẫn mang thai bình thường. Tuy nhiên, các nguyên nhân gây nang như lạc nội mạc tử cung hay rối loạn rụng trứng có thể ảnh hưởng đến khả năng thụ thai. Nếu bạn đang muốn có con, hãy trao đổi với bác sĩ để được đánh giá riêng.
Khi nào u nang buồng trứng cần phẫu thuật?
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi nang lớn, có đặc điểm đáng nghi, gây triệu chứng nhiều hoặc đã có biến chứng như xoắn nang. Quyết định cần dựa trên thăm khám và tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.
Nên khám phụ khoa định kỳ bao lâu một lần?
Với người trưởng thành khỏe mạnh, khám phụ khoa khoảng 6 đến 12 tháng một lần là hợp lý. Nếu bạn đang theo dõi nang hoặc có yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể dặn khám dày hơn. Bạn cũng có thể tham khảo thêm khám sức khỏe tổng quát gồm những gì và bao lâu khám một lần để chủ động chăm sóc sức khỏe.
Nếu đang lo lắng về một kết quả siêu âm cụ thể, đừng tự suy diễn từ thông tin trên mạng. Hãy mang kết quả đến gặp bác sĩ để được giải thích rõ ràng. Nếu bạn đang gặp thêm vấn đề phụ khoa khác, có thể đọc thêm viêm âm đạo: nguyên nhân, triệu chứng và cách vệ sinh đúng. Nguồn tham khảo tổng quát về sức khỏe sinh sản phụ nữ còn có tại trang Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam.