Mọi chuyện thường bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Mẹ quên tắt bếp. Bố hỏi lại đúng câu hỏi về lịch khám vừa nhắc sáng nay. Nhiều gia đình chỉ cười và bỏ qua. Nhưng đội ngũ chúng tôi đã gặp không ít trường hợp, sự “quên” ấy kéo dài hàng tháng, và khi đưa đi khám thì bệnh đã khá rõ rệt. Vì vậy, hiểu đúng về giảm trí nhớ ở người lớn tuổi là bước đầu tiên để quyết định khi nào cần đi khám và khi nào gia đình cần thêm hỗ trợ chuyên môn.
Quên chìa khóa hay quên cả đường về nhà
Quên chìa khóa, quên tên một món đồ hay quên một cuộc hẹn là chuyện ai cũng gặp. Điều đáng lo nằm ở chỗ khác. Trí nhớ suy giảm bắt đầu ảnh hưởng đến việc sống hằng ngày. Người quên bình thường vẫn tự xoay xở được việc của mình. Người đang suy giảm nhận thức thì dần lúng túng ngay trong những việc quen thuộc nhất.
Phân biệt hay quên thông thường và dấu hiệu bệnh lý
Người hay quên bình thường sẽ nhớ lại được khi có gợi ý. Chẳng hạn ai đó nhắc “hôm qua mình đi đâu về”, họ sẽ lục lại trí nhớ và nói ra. Ngược lại, người đang suy giảm nhận thức thường không nhớ dù đã được nhắc nhiều lần. Họ còn có xu hướng tự bịa ra lời giải thích cho việc mình quên. Đây là khác biệt mà đội ngũ chúng tôi thường chỉ cho gia đình khi trao đổi.
Những tình huống gia đình hay bỏ qua
Có một ví dụ chúng tôi gặp khá nhiều. Một ông cụ đã lái xe đi chợ quen thuộc suốt nhiều năm. Rồi một hôm ông đi lạc ngay trong khu phố mình ở. Người nhà thường nghĩ ông mệt, hoặc đường đã đổi. Nhưng khi một việc quen thuộc bắt đầu sai, bạn nên để ý nghiêm túc, đừng coi đó là chuyện nhất thời.
Nguyên nhân gây giảm trí nhớ ở người cao tuổi
Không phải cứ già là mất trí nhớ. Có nhiều nguyên nhân có thể điều trị được, và đó là lý do việc khám sớm có ý nghĩa lớn. Người cao tuổi thường mang nhiều bệnh nền cùng lúc, nên triệu chứng hay bị đổ hết cho tuổi tác. Nếu gia đình nhận ra điều này sớm, cơ hội cải thiện sẽ rộng hơn.
Thiếu vitamin B12, rối loạn tuyến giáp, trầm cảm và thuốc
Thiếu vitamin B12 làm hệ thần kinh suy yếu, người bệnh hay lơ mơ và kém tập trung. Tuyến giáp hoạt động quá mức hoặc quá yếu cũng có thể gây đãng trí. Trầm cảm ở người già thường biểu hiện bằng quên và chậm chạp, chứ không phải buồn bã rõ rệt như người trẻ. Một số thuốc an thần hoặc thuốc ngủ dùng kéo dài cũng có thể làm trí nhớ giảm. Những nguyên nhân này nếu được phát hiện sớm thì có khả năng cải thiện đáng kể.
Sa sút trí tuệ mạch máu và bệnh Alzheimer
Sa sút trí tuệ mạch máu xảy ra khi các mạch máu nuôi não bị tổn thương, thường đi kèm huyết áp cao hoặc những cơn đột quỵ nhỏ. Alzheimer là bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển chậm, và hiện chưa có cách đảo ngược hoàn toàn. Hai bệnh này đôi khi xuất hiện chồng lên nhau. Việc phân biệt cần bác sĩ thăm khám và xét nghiệm, người nhà không nên tự kết luận.
Dấu hiệu cảnh báo nên đi khám sớm
Đội ngũ chúng tôi thường nhắc gia đình một điều đơn giản. Nếu thấy vài dấu hiệu dưới đây kéo dài vài tuần, đừng chờ thêm.
Lặp lại câu hỏi, lạc đường và thay đổi tính nết
Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong ngày là dấu hiệu rất hay gặp. Lạc ở nơi quen thuộc cũng vậy. Bên cạnh đó, người bệnh có thể trở nên cáu gắt, lo âu hơn trước, hoặc nghi ngờ người thân của mình. Những thay đổi này dễ bị hiểu nhầm là tính khí già đi, nhưng nếu xuất hiện mới và kéo dài thì nên đưa đi khám.
Khó làm những việc quen thuộc
Nấu một món ăn đã nấu cả đời, cài nút áo, hay tính tiền chợ là những việc người ta làm gần như theo phản xạ. Khi những việc này bắt đầu lúng túng, bạn cần để ý. Nó cho thấy trí nhớ đang tác động trực tiếp đến khả năng sinh hoạt, không chỉ là chuyện quên vặt.
Quy trình khám: bác sĩ hỏi gì và làm xét nghiệm nào
Nhiều gia đình lo lắng khi đưa người thân đi khám trí nhớ vì không biết sẽ diễn ra thế nào. Thực tế quy trình khá nhẹ nhàng, và có thể chia thành vài bước rõ ràng.
Trắc nghiệm nhận thức MMSE hoặc MoCA
Đây là bộ câu hỏi ngắn về ngày tháng, nơi chốn, khả năng nhớ vài từ và làm một phép tính đơn giản. MMSE và MoCA là hai bộ trắc nghiệm phổ biến. Kết quả không dùng để kết luận bệnh. Mục đích là giúp bác sĩ nắm mức độ hiện tại để theo dõi về sau.
Xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh não
Xét nghiệm máu giúp kiểm tra vitamin B12, chức năng tuyến giáp và các chỉ số khác liên quan đến nguyên nhân có thể đảo ngược. Chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ não giúp phát hiện tổn thương mạch máu hay teo não. Gia đình nên mang theo danh sách thuốc đang dùng và ghi lại các biểu hiện đã quan sát được, sẽ giúp bác sĩ đưa ra nhận định chính xác hơn.
Chăm sóc người giảm trí nhớ tại nhà: làm được gì và nên tránh gì
Phần lớn người bệnh vẫn sống cùng gia đình trong giai đoạn đầu. Việc chăm sóc không cần phức tạp, nhưng cần đúng cách. Điều quan trọng là giảm bớt rối loạn và giữ an toàn cho người bệnh.
Thói quen cố định, nhắc việc và an toàn
Giữ giờ ăn, giờ ngủ và giờ uống thuốc cố định giúp người bệnh bớt rối trí. Ghi chú nhắc việc ở những chỗ dễ thấy như cạnh giường hay cửa tủ lạnh. Nên dùng loại công tắc bếp có khóa an toàn. Khóa cửa ra vào ở vị trí cao hơn tầm với của người bệnh. Và đừng để họ ở một mình quá lâu khi đang nấu nướng.
Giao tiếp không tranh cãi
Khi người bệnh nói sai, đừng cố cãi để chứng minh họ nhầm. Họ không kiểm soát được trí nhớ của mình, và tranh cãi chỉ khiến họ thêm sợ hãi. Hãy đổi chủ đề nhẹ nhàng, nói chậm, dùng câu ngắn và mỗi lần chỉ hỏi một việc.
Khi gia đình quá tải: cân nhắc chăm sóc chuyên biệt
Có lúc người nhà thật sự không gánh nổi. Đó không phải là thất bại. Khi người bệnh cần giám sát suốt ngày đêm, rối loạn giấc ngủ nặng, hay thường xuyên đi lang thang ra khỏi nhà, nhờ đến người có chuyên môn là lựa chọn hợp lý và an toàn cho cả hai phía.
Nhu cầu giám sát liên tục, rối loạn giấc ngủ và đi lang thang
Nhiều người bệnh về đêm hay thức dậy, đi lại, hoặc tìm cách ra ngoài. Người nhà thiếu ngủ kéo dài sẽ dần kiệt sức, và chính lúc đó rủi ro tai nạn tăng lên. Một môi trường có người chăm sóc chuyên trách sẽ giúp cả người bệnh lẫn gia đình an tâm hơn. Gia đình có thể tìm hiểu các hình thức chăm sóc hiện có, chẳng hạn shop Dưỡng lão Hạnh Phúc Viên, để so sánh trước khi quyết định.
Nếu đã cân nhắc phương án này, bạn có thể xem thêm dịch vụ chăm sóc người suy giảm trí nhớ. Đây là nơi có quy trình theo dõi và hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày cho người bệnh. Việc chọn đơn vị phù hợp nên dựa trên nhu cầu thực tế của người bệnh, không nên chọn vội chỉ vì áp lực nhất thời.
Hoạt động giúp giữ chức năng và bớt buồn chán
Hoạt động không thay thế điều trị y khoa, nhưng giúp người bệnh giữ được chức năng lâu hơn và đỡ chán nản. Đội ngũ chúng tôi thường bắt đầu từ những việc gần gũi với đời sống của họ, vì đó là những điều họ còn nhớ rõ nhất.
Nghe lại bản nhạc quen từ thời trẻ là cách rất hiệu quả. Ký ức âm nhạc thường được giữ lại khá lâu, nên người bệnh có thể hát theo hoặc kể lại kỷ niệm gắn với bài hát. Ghép hình, xếp bài hay gọi tên đồ vật quen thuộc cũng giúp rèn sự tập trung một cách nhẹ nhàng. Đi bộ ngắn mỗi ngày trong không gian an toàn, có người đi cùng, sẽ tốt cho sức khỏe thể chất và giấc ngủ.
Điều quan trọng là giữ cho hoạt động vừa sức. Nếu người bệnh tỏ ra bực bội hay mệt mỏi, hãy dừng lại và thử một việc khác. Không nên ép buộc, vì mục tiêu là để họ thấy thoải mái chứ không phải để kiểm tra.
Sai lầm gia đình hay mắc phải
Chúng tôi vẫn thường nghe câu “già thì lú, có gì mà khám”. Câu nói này khiến nhiều người bệnh bỏ lỡ thời điểm vàng để điều trị. Giảm trí nhớ không phải điều hiển nhiên của tuổi già. Nếu đó là do một nguyên nhân có thể chữa, mỗi tháng chậm trễ đều làm mất đi cơ hội cải thiện.
Câu hỏi thường gặp
Giảm trí nhớ có chữa được không?
Tùy nguyên nhân. Nếu do thiếu vitamin, rối loạn tuyến giáp hay trầm cảm, nhiều trường hợp có thể cải thiện khi điều trị đúng hướng. Với Alzheimer hay sa sút trí tuệ thoái hóa, hiện chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên có những biện pháp giúp làm chậm tiến triển và giúp người bệnh sống thoải mái hơn.
Sau tuổi 60 nên kiểm tra nhận thức bao lâu một lần?
Thông thường nên kiểm tra định kỳ mỗi một đến hai năm, và sớm hơn nếu có dấu hiệu bất thường. Khám sớm giúp có số liệu nền để so sánh về sau, nhờ vậy bác sĩ dễ nhận ra thay đổi.
Người mắc Alzheimer có nên sống cùng gia đình không?
Có thể, nếu gia đình đủ điều kiện chăm sóc an toàn và không bị kiệt sức. Môi trường quen thuộc thường giúp người bệnh bớt lo âu. Khi gia đình không còn đáp ứng nổi, cân nhắc chăm sóc chuyên biệt là điều hợp lý và không có gì đáng xấu hổ.
Nếu bạn đang lo cho người thân và chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy đưa họ đi khám sớm và ghi lại những biểu hiện đã thấy. Bạn cũng có thể tham khảo tại đây để biết thêm về các lựa chọn chăm sóc khi cần. Đọc thêm các bài liên quan trên chuyên mục khám sức khỏe cũng giúp bạn hình dung rõ hơn về quy trình thăm khám định kỳ.
