Táo bón là gì
Táo bón là tình trạng đi cầu ít lần, phân khô cứng, phải rặn nhiều hoặc có cảm giác đi chưa hết. Nhiều tài liệu coi là táo bón khi đi dưới ba lần mỗi tuần, nhưng cảm nhận về độ khó khi đi cầu cũng quan trọng không kém. Có người đi mỗi ngày nhưng vẫn rặn mệt; có người hai ngày một lần mà vẫn thoải mái.
Táo bón kéo dài thường được hiểu là kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Khi đó tình trạng không còn là phiền toái nhất thời mà có thể liên quan đến thói quen hoặc bệnh lý nền.
Nguyên nhân từ chế độ ăn, ít vận động và thuốc
Nguyên nhân thường gặp nhất là ăn ít chất xơ, uống ít nước. Phần xơ giúp giữ nước trong phân và kích thích ruột co bóp. Một bữa cơm chỉ có thịt, cơm trắng và ít rau dễ dẫn đến phân khô.
Ít vận động làm nhu động ruột (những cơn co bóp đẩy phân xuống đại tràng) chậm lại. Nhịn đi vệ sinh vì bận hay ngại nhà vệ sinh nơi công cộng cũng tập cho ruột quen với việc nén lại. Căng thẳng, thay đổi thói quen, đi xa, mang thai cũng góp phần.
Một số thuốc có thể gây táo bón như một vài loại thuốc giảm đau, thuốc chống trầm cảm, thuốc bổ sung sắt hay canxi. Nếu bạn nghĩ thuốc đang dùng liên quan, hãy hỏi bác sĩ thay vì tự ngưng. Ngoài ra, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường hay các vấn đề của đại tràng cũng có thể là nguyên nhân.
Táo bón kéo dài liên quan gì tới bệnh trĩ
Bệnh trĩ là tình trạng các búi mạch quanh hậu môn bị giãn và sưng. Rặn mạnh và phân cứng khiến áp lực lên các búi mạch này tăng, làm chúng giãn ra và sưng. Đó là lý do táo bón được xem là một yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh trĩ. Phân cứng còn có thể làm xước niêm mạc (lớp lót bên trong ống hậu môn), gây nứt hậu môn, đau rát và chảy máu.
Vòng luẩn quẩn thường diễn ra như sau: đau nên sợ đi cầu, nhịn lại, phân càng khô, lần sau càng khó. Phá vỡ vòng này bằng cách giữ phân mềm là bước quan trọng. Để hiểu thêm các dạng bệnh, bạn có thể xem bài về trĩ nội và trĩ ngoại.
Thực phẩm giàu chất xơ dễ tìm trong bữa ăn Việt
Bạn không cần những loại thực phẩm đắt tiền. Rau muống, rau mồng tơi, rau lang, bắp cải, su su, đậu cô ve là những thứ có sẵn ngoài chợ. Trái cây như đu đủ chín, chuối chín, cam, bưởi, ổi, thanh long đều giàu xơ. Khoai lang, bắp luộc, gạo lứt, yến mạch và các loại đậu giúp tăng xơ mà vẫn no lâu.
Nên tăng dần lượng chất xơ trong vài tuần để bụng làm quen; tăng đột ngột có thể gây đầy hơi. Song song, uống nước đều đặn suốt ngày, không chỉ uống khi khát. Dành một khoảng thời gian cố định, thường là sau bữa sáng, để ngồi nhà vệ sinh vì ruột hay hoạt động mạnh sau bữa ăn.
Vận động nhẹ như đi bộ hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày giúp ruột co bóp tốt hơn. Dùng thuốc nhuận tràng kéo dài không có chỉ định có thể khiến ruột phụ thuộc, nên tham khảo dược sĩ hoặc bác sĩ trước.
Táo bón ở trẻ em và người cao tuổi
Ở trẻ nhỏ, táo bón thường gắn với thay đổi chế độ ăn, ăn dặm, tập đi vệ sinh hoặc nhịn đi vì sợ đau. Cha mẹ nên tăng rau, trái cây, nước, và tạo thói quen đi vệ sinh đều đặn. Nếu trẻ đau nhiều, có máu trong phân, bụng chướng hoặc chậm tăng cân, nên đưa trẻ đi khám.
Ở người cao tuổi, ruột hoạt động chậm hơn, vận động ít hơn và thường dùng nhiều thuốc nên nguy cơ táo bón cao hơn. Việc tự ý dùng thuốc nhuận tràng kéo dài không được khuyến khích; hãy trao đổi với bác sĩ về nguyên nhân và hướng xử trí an toàn.
Một mẹo nhỏ là tập cho cơ thể thói quen đi vệ sinh vào cùng một giờ mỗi ngày, và mỗi lần đi không rặn quá vài phút. Nếu chưa đi được, hãy đứng dậy, vận động rồi thử lại sau. Kê một chiếc ghế thấp dưới chân khi ngồi bồn cầu cũng giúp tư thế thuận lợi hơn cho nhiều người.
Dấu hiệu báo động cần khám tiêu hóa
Hầu hết táo bón cải thiện khi điều chỉnh lối sống. Tuy vậy, có những dấu hiệu cho thấy bạn không nên chờ:
- Máu trong phân, phân đen hoặc phân dẹt, nhỏ như sợi bút chì kéo dài.
- Sụt cân không có lý do, mệt mỏi, thiếu máu.
- Đau bụng dữ dội, bụng chướng, nôn.
- Táo bón mới xuất hiện ở người từ khoảng 45–50 tuổi trở lên, hoặc có người thân bị ung thư đại tràng.
- Táo bón kéo dài dù đã thay đổi chế độ ăn.
Khi đi khám, bác sĩ hỏi kỹ về thói quen ăn uống, thuốc đang dùng, tiền sử gia đình và có thể chỉ định xét nghiệm hoặc nội soi (đưa ống mềm có gắn camera vào đại tràng để quan sát). Việc đánh giá tiêu hóa cũng là một phần trong khám sức khỏe tổng quát mà bạn nên thực hiện đều đặn. Bạn cũng có thể tìm hiểu hướng dẫn dinh dưỡng trên trang của Bộ Y tế.
